شهر یئری مشگین شهر در حال نابودی

شهر یئری مشگین شهر، یکی از گنجینه های باستانی بی نظیر و هشت هزار ساله ایران در آستانه نابودی کامل قرار دارد. این محوطه باستانی که میراثی جهانی برای تمام بشریت محسوب می شود، متأسفانه در سکوت و بی توجهی رو به اضمحلال است. هر روز بخش دیگری از تاریخ کهن این سرزمین در برابر چشمان ما از دست می رود.

شهر یئری، این نگین درخشان باستانی در شمال غرب ایران، داستانی از قدمت، تمدن و هنر را در دل خود نهفته دارد. برای کسانی که دل در گرو تاریخ و میراث انسانی دارند، نام شهر یئری با حسی از شگفتی و عظمت گره خورده است. اما وقتی از نزدیک شاهد فرسایش بی امان زمان، بی مهری طبیعت و صد البته غفلت انسان بر پیکره این موزه بی سقف می شویم، شگفتی جای خود را به اندوهی عمیق می دهد. در طول سالیان دراز، باد و باران، غارتگران پنهان و آشکار، و بی توجهی مسئولان، دست به دست هم داده اند تا این نگارخانه سنگی، این کتاب مصور تاریخ، به آرامی ورق های خود را از دست بدهد. هر سنگی که می شکند، هر نقشی که محو می شود، هر قبری که مورد دستبرد قرار می گیرد، فصلی از داستان نیاکانمان است که برای همیشه ناخوانده می ماند. این مقاله تلاشی است تا زنگ خطر را برای این میراث ارزشمند به صدا درآوریم و از تمام کسانی که دل در گرو گذشته و آینده این سرزمین دارند، برای نجات شهر یئری یاری بطلبیم.

زنگ خطر برای یک میراث جهانی: شهر یئری مشگین شهر

محوطه باستانی شهر یئری، در روستای پیرازمیان شهرستان مشگین شهر (خیاو)، نه تنها یکی از مهم ترین سایت های باستانی در شمال غرب ایران، بلکه گواه قدمت تمدن بشری در جهان به شمار می رود. قدمت این منطقه را بین ۸ تا ۱۱ هزار سال تخمین زده اند که خود نشان دهنده اهمیت بی مانند آن در درک ریشه های شهرنشینی و فرهنگ انسانی است. وقتی به عظمت این ارقام فکر می کنیم، این حقیقت که آنچه امروز ما به عنوان شهر یئری می شناسیم، تنها ۲۰ درصد از کل مجموعه است، قلب هر دوستدار میراثی را به درد می آورد. این عبارت، نه یک هشدار، که یک فریاد بلند است؛ فریادی که خبر از فاجعه ای خاموش می دهد. هدف از نوشتن این مطلب، تنها معرفی یک مکان باستانی نیست، بلکه برافروختن آتشی از آگاهی و ایجاد یک مطالبه عمومی برای نجات این میراث ارزشمند است، پیش از آنکه دیر شود و بخش های باقی مانده نیز به سرنوشت گذشته خود دچار شوند.

شهر یئری کجاست و چه شکوهی دارد؟ معرفی و اهمیت تاریخی

تصور کنید به قلب تاریخ سفر کرده اید، جایی که سنگ ها با شما سخن می گویند و هر وجب خاک، داستان هزاران سال زندگی را روایت می کند. اینجاست شهر یئری، محوطه ای باستانی که در دل شهرستان مشگین شهر، در روستای پیرازمیان و در کنار رودخانه پرآب قره سو آرمیده است. این گنجینه بی نظیر، در ۶۵ کیلومتری اردبیل و ۳۱ کیلومتری شرق مشگین شهر واقع شده است. با نگاهی به موقعیت جغرافیایی آن، می توان حدس زد که این منطقه در دوران باستان نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده و نقش یک نقطه اتصال فرهنگی و اقتصادی را ایفا می کرده است.

کشف و کاوش ها: پرده برداری از رازهای کهن

اولین بار در سال ۱۹۷۸ میلادی، باستان شناسی به نام چارلز برنی پرده از رازهای این محوطه برداشت و کاوش های اولیه را آغاز کرد. اما گام های مهم تر در دهه ۱۳۸۰ شمسی، به سرپرستی دکتر نوبری و تیمش برداشته شد. حاصل این کاوش ها، کشف گورهای عصر آهن و سفال هایی با قدمت دوره مس سنگی بود که شباهت بسیاری به سفال های مناطق باستانی دالما و تپه حاجی فیروز داشتند. این یافته ها، قدمت سکونت بشر در استان اردبیل را به دوره مس سنگی رساند و تأیید کرد که این منطقه، از دیرباز مهد تمدن و زندگی بوده است. همچنین، یافت شدن تعداد زیادی سنگ شیشه برنده (ابسیدین) نشان دهنده ارتباط گسترده این منطقه با قفقاز و آناتولی در دوران باستان است، چرا که ابسیدین برای برش سنگ های سخت در دوره مس سنگی به کار می رفته و سابقه استخراج آن در این مناطق شناخته شده است.

در فصول بعدی حفاری، بقایای سفال، مفرغ و نقوش انسانی کشف شد که باستان شناسان آن ها را نذرهایی متعلق به معبد می دانستند. یکی از این دو معبد، زیر دیوار دفاعی قلعه قرار گرفته بود. این یافته ها به این گمانه زنی منجر شد که در دوره اورارتوییان، ساکنان شهر یئری بر روی معبد خود قلعه ساخته اند و ممکن است دین خدای اورارتویی (خالدی) را پذیرفته باشند. در نهایت، با کشف لایه ای زیر قلعه که به یک شهر متروک قدیمی تر تعلق داشت و یافت شدن ظروف سفالی، اشیای زرین مانند آویز، دکمه های زینتی و پلاک های طلایی و مفرغی، سیر متوالی زندگی بشر از ۹۰۰۰ سال پیش تا دوره اورارتوییان در شهر یئری مشخص شد.

ویژگی های منحصر به فرد: گنجینه ای بی بدیل

شهر یئری با وسعت ۴۰۰ هکتار، نه تنها یک سایت باستان شناسی، بلکه یک موزه طبیعی است که سه بخش اصلی آن را تشکیل می دهد: یک دژ نظامی، یک معبد و قوشا تپه. این ساختار سه گانه، نشان از یک جامعه پیچیده و سازمان یافته با نیازهای دفاعی، مذهبی و اجتماعی دارد.

سنگ افراشت ها (استل ها): نگهبانان بی زبان تاریخ

یکی از شگفت انگیزترین ویژگی های شهر یئری، وجود بیش از ۳۰۰ سنگ افراشت انسان نما است که ارتفاع آن ها از ۳۵ تا ۲۸۰ سانتی متر متغیر است. این استل ها که اغلب به شکل افرادی دست به سینه و معمولاً بدون دهان حکاکی شده اند (به جز یک مجسمه زن که دهان دارد)، رازهای بسیاری را در دل خود پنهان کرده اند. حضور کمربند یا شمشیر روی همه سنگ ها، چه زن و چه مرد، نشانه ای از برابری جایگاه زن و مرد در آن دوران است. تعداد بی نظیر این استل ها در شهر یئری (۵۳۷ استل)، این محوطه را در مقایسه با نمونه های نادر جهانی (مانند ۳۰ استل در ترکیه و تنها یک استل در جمهوری آذربایجان) به یک پدیده بی همتا تبدیل کرده است. این سنگ ها، شاهدان خاموش تاریخ، هر یک داستان مردی یا زنی از هزاران سال پیش را در خود جای داده اند و به نوعی هویت نامه و نماد موجودیت فرد در آن جامعه بوده اند.

گورهای باستانی: اعتقاد به دنیای پس از مرگ

در شهر یئری، حدود ۴۵۰ گور کلان سنگی با ابعاد مختلف شناسایی شده است که نشان دهنده اعتقاد عمیق ساکنان باستانی این منطقه به زندگی پس از مرگ است. در این گورها، اجساد به همراه لوازم زندگی، خمره آب و غذا دفن می شدند تا سفری آسوده به دنیای دیگر داشته باشند. این شیوه دفن، اطلاعات ارزشمندی در مورد باورها، آداب و رسوم و حتی ساختار اجتماعی مردمان آن دوران در اختیار باستان شناسان قرار می دهد.

سنگ نگاره ها: زبان مشترک تمدن ها

بر روی سنگ ها و گورهای شهر یئری، سنگ نگاره های متعددی با طرح ها و ابعاد گوناگون حکاکی شده اند. این نقوش، که حاصل ضربه زدن های منظم و دقیق با سنگ های سخت، استخوان حیوانات و فلزات بوده اند، تصاویری از بز کوهی (نمادی از فرشته و اسطوره کهن)، انسان در حالات مختلف و چندین نقش نامشخص دیگر را به نمایش می گذارند. شباهت این سنگ نگاره ها با نمونه های کشف شده در ارسباران، قبوستان (جمهوری آذربایجان) و سایر مناطق قفقاز و آسیای میانه، نشان دهنده گستره فرهنگی و تمدن مشترکی است که هزاران سال پیش در این سرزمین های وسیع وجود داشته است.

«این مجموعه یک میراث بشری است و ربطی به یک قوم خاصی ندارد و باید مرمت و نگهداری شود، چرا که در تمام دنیا چنین مجموعه ای بسیار نادر است.»

قدمت بی مانند: قدیمی ترین نشانه تمدن بشری

شهر یئری به عنوان قدیمی ترین نشانه تمدن بشری در منطقه شناخته می شود و نقش بسزایی در شکل گیری شهرنشینی و اجتماعات بزرگ در فلات ایران ایفا کرده است. این محوطه باستانی، در اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره نخست پیش از میلاد، از آبادی های مهم منطقه بوده و حتی پیش از هزاره اول، در دوران نوسنگی نیز مسکونی بوده است. تمامی این شواهد و یافته ها، شهر یئری را به گنجینه ای بی بدیل تبدیل می کند که درک آن، می تواند بخش های تاریک تاریخ بشریت را روشن کند.

چرا شهر یئری در حال نابودی است؟ عوامل تخریب و بی توجهی

با وجود تمام عظمت و اهمیت تاریخی که شهر یئری دارد، متأسفانه این گنجینه در برابر چشمان ما در حال از دست رفتن است. عوامل متعددی دست به دست هم داده اند تا این مکان باستانی، هر روز بیشتر به سوی نابودی قدم بردارد.

عوامل طبیعی: فرسایش بی امان زمان

یکی از مهم ترین دشمنان شهر یئری مشگین شهر در حال نابودی، خود طبیعت است. سنگ افراشت ها و سازه های باستانی این منطقه، به شدت در معرض فرسایش ناشی از شرایط جوی سخت قرار دارند. بادهای سرد و تند، بارش های شدید باران و برف، و تغییرات دمایی گسترده، هر روز ذره ذره از پیکره این آثار تاریخی می کاهند. این فرسایش طبیعی، روندی است که در طول هزاران سال بر آثار تاریخی تاثیر می گذارد، اما وقتی بی توجهی انسانی نیز به آن اضافه می شود، سرعت تخریب به شکل نگران کننده ای افزایش می یابد. به عنوان مثال، گردبادی که در فروردین ۱۳۹۰ منطقه را درنوردید، باعث ویرانی بخشی از این محوطه شد و نشان داد که این آثار تا چه حد در برابر حوادث طبیعی آسیب پذیر هستند.

عوامل انسانی و قصور مسئولان: بی مهری ناخواسته

شاید بتوان گفت که عامل انسانی، حتی مخرب تر از عوامل طبیعی عمل کرده است. بی توجهی ها، وعده های بی سرانجام و کمبود اعتبارات، زخم های عمیقی بر پیکر شهر یئری وارد کرده است.

• غارت و حفاری های غیرمجاز: پیش از آنکه کاوش های علمی به صورت جدی آغاز شود، بسیاری به غارت شهر یئری پیش از کشف آن توسط کارشناسان باور دارند. این حفاری های غیرمجاز نه تنها باعث از بین رفتن اطلاعات ارزشمند باستان شناسی می شود، بلکه ساختار محوطه را نیز تخریب می کند.
• بی توجهی سازمان میراث فرهنگی: محوطه باستانی شهر یئری با تأخیری طولانی در سال ۱۳۸۱ این منطقه باستانی را در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رساند. این تأخیر، فرصت های بسیاری را برای حفاظت و مرمت زودهنگام از بین برد. از آن زمان نیز، عدم حمایت جهت حفظ این آثار ارزشمند مشهود بوده است.
• وعده های بی سرانجام و عدم تخصیص بودجه: مسئولان بارها وعده های بی سرانجام و خبرهای خوب و امیدوارکننده داده اند که مغایر با وضع موجود است. برای مثال، برای مطالعات و ساماندهی این محوطه، به دو میلیارد تومان اعتبار نیاز است که در مقایسه با هزینه های استان ناچیز به نظر می رسد، اما همین مبلغ نیز به درستی تخصیص داده نمی شود.
• عدم ایجاد زیرساخت های حفاظتی: در دهه های گذشته، تلاش های حداقلی برای حفاظت از این آثار صورت گرفته است. تنها در دهه ۸۰ با نصب کوتاه مدت داربست ها و سایه بان فلزی تلاش شد و این داربست ها و حفاظ ها نیز پس از مدت کوتاهی بر اثر تندباد فروریخت. این اقدامات موقت و نامؤثر، نه تنها به حفاظت کمک نکرده، بلکه ناامیدی را در میان دلسوزان این میراث بیشتر کرده است.

ابعاد فاجعه: نیمی از تاریخ در ۱۵ سال

نتیجه این عوامل طبیعی و انسانی، فاجعه بار است. کارشناسان با نگرانی اعلام کرده اند که در ۱۵ سال گذشته این مجموعه به نصف تخریب و نابود شده است. این آمار تکان دهنده، وقتی با این حقیقت ترکیب می شود که آنچه امروز ما به عنوان شهر یئری می شناسیم، فقط ۲۰ درصد از کل مجموعه است، ابعاد واقعی یک تراژدی تاریخی را به ما نشان می دهد. از دست دادن بخش عمده ای از یک محوطه باستانی، به معنای از دست دادن فصول بی شماری از کتاب تاریخ بشریت است که هرگز بازنمی گردند.

پیامدهای از دست رفتن شهر یئری: فاجعه ای جبران ناپذیر

وقتی به شهر یئری مشگین شهر در حال نابودی می اندیشیم، باید پیامدهای این نابودی را فراتر از از دست رفتن چند سنگ و بنای قدیمی تصور کنیم. این فاجعه، ابعاد بسیار گسترده تری دارد و می تواند زخم های عمیقی بر پیکر هویت و آینده ما وارد کند.

• از دست رفتن بخشی عظیم از هویت تاریخی و فرهنگی ایران و بشریت: شهر یئری تنها یک محوطه باستانی نیست؛ بلکه سند هویت و قدمت هزاران ساله یک تمدن است. نابودی آن، به معنای قطع شدن ریشه های ما با گذشته ای غنی و پربار است. این اتفاق، نه تنها برای ایران، بلکه برای تمام بشریت یک ضایعه جبران ناپذیر است، چرا که شهر یئری بخش مهمی از پازل فهم تمدن های باستانی جهان را تشکیل می دهد.
• ضربه مهلک به باستان شناسی و گردشگری کشور: باستان شناسان با از دست دادن این سایت، فرصت های بی شماری را برای پژوهش و کشف حقایق جدید از دست می دهند. همچنین، نابودی شهر یئری به معنای از دست دادن یک جاذبه گردشگری بی نظیر است که می توانست سالانه هزاران گردشگر داخلی و خارجی را به منطقه جذب کند و به اقتصاد محلی و ملی رونق ببخشد.
• عدم بهره برداری از پتانسیل های اقتصادی و فرهنگی منطقه: یک سایت باستانی حفظ شده و معرفی شده، می تواند قلب تپنده توسعه فرهنگی و اقتصادی یک منطقه باشد. با نابودی شهر یئری، تمامی پتانسیل های فرهنگی، آموزشی و اقتصادی این منطقه که می توانست از طریق گردشگری پایدار و صنایع دستی مرتبط با میراث فرهنگی فعال شود، از بین می رود.
• حسرت و پشیمانی برای آیندگان: شاید ما امروز اهمیت کامل این میراث را درک نکنیم، اما آیندگان ما قطعاً بابت از دست دادن چنین گنجینه ای، ما را سرزنش خواهند کرد. این آثار باستانی، امانت هایی هستند که از نسل های گذشته به ما رسیده اند و ما وظیفه داریم آن ها را به سلامت به نسل های بعدی بسپاریم. نابودی آن ها، به معنای نادیده گرفتن این وظیفه خطیر است.

چه باید کرد؟ راهکارهای نجات و مطالبه گری

نجات شهر یئری مشگین شهر در حال نابودی، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت است. برای جلوگیری از این فاجعه تاریخی، نیاز به یک عزم ملی و بین المللی داریم. مسئولان، کارشناسان، مردم محلی و دوستداران میراث فرهنگی، همگی باید دست به دست هم دهند تا این گنجینه بی بدیل را از چنگال تخریب نجات دهند.

اقدامات فوری سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری:

حیاتی ترین گام ها باید از سوی سازمان میراث فرهنگی برداشته شود. این سازمان، به عنوان متولی اصلی حفاظت از میراث کشور، مسئولیت سنگینی بر دوش دارد.

1. تخصیص بودجه اضطراری برای حفاظت و مرمت اضطراری: اولین و فوری ترین گام، تأمین مالی است. باید بودجه ای اختصاصی و قابل توجه برای عملیات اضطراری حفاظت و مرمت شهر یئری در نظر گرفته شود. این بودجه باید صرف استحکام بخشی سازه ها، محافظت از سنگ افراشت ها در برابر فرسایش و جلوگیری از آسیب های بیشتر شود.
2. مطالعات جامع و طراحی سایت موزه با استانداردهای جهانی: برای هرگونه مداخله ای، ابتدا باید مطالعات جامع باستان شناسی، زمین شناسی و اقلیمی صورت گیرد. سپس، بر اساس این مطالعات، یک طرح جامع برای تبدیل شهر یئری به یک سایت موزه با استانداردهای جهانی تدوین و اجرا شود. این طرح باید شامل ساختارهایی برای حفاظت فیزیکی، فضاهای نمایشگاهی و امکانات رفاهی برای بازدیدکنندگان باشد.
3. نصب حفاظ های دائمی و مقاوم در برابر عوامل طبیعی: درس عبرت از فروریختن داربست های موقت در دهه ۸۰، باید ما را به سمت نصب حفاظ های دائمی و مقاوم در برابر تندباد، باران و برف سوق دهد. این حفاظ ها باید با رعایت اصول زیبایی شناسی و حداقل تأثیر بر منظر طبیعی و تاریخی سایت، طراحی و اجرا شوند.
4. گشت های حفاظتی و جلوگیری قاطع از غارت: برای مقابله با حفاری های غیرمجاز و غارتگران، باید گشت های حفاظتی منظم و مجهز در محوطه شهر یئری ایجاد شود. همچنین، نهادهای قضایی باید با متخلفان برخورد قاطع و بازدارنده داشته باشند.

پیگیری ثبت جهانی یونسکو: آرزویی که باید محقق شود

با توجه به قابلیت ثبت جهانی شهر یئری، باید پرونده ثبت جهانی آن در یونسکو فعال شود. ثبت جهانی، نه تنها اعتبار بین المللی این سایت را افزایش می دهد، بلکه می تواند به جذب کمک های مالی و فنی بین المللی برای حفاظت از آن نیز منجر شود. این امر، توجه جهانی را به شهر یئری مشگین شهر در حال نابودی جلب خواهد کرد و فشار بیشتری بر مسئولان داخلی برای اقدام ایجاد خواهد نمود.

نقش مردم و رسانه ها: صدای یک مطالبه عمومی

نجات شهر یئری بدون مشارکت مردم و رسانه ها غیرممکن است. این مسئولیت، تنها بر دوش سازمان میراث فرهنگی نیست؛ بلکه هر ایرانی و هر دوستدار میراثی در جهان، می تواند در این راه نقش آفرینی کند.

• افزایش آگاهی عمومی و مشارکت مردم محلی در حفاظت: مردم محلی، به دلیل نزدیکی به سایت، بهترین نگهبانان آن هستند. با افزایش آگاهی آن ها از ارزش های شهر یئری و آموزش روش های حفاظت، می توان مشارکت فعال آن ها را در نگهداری از این میراث جلب کرد.
• فشار رسانه ای مستمر و مطالبه گری از مسئولان: رسانه ها، وبلاگ نویسان، و فعالان شبکه های اجتماعی باید به طور مستمر به وضعیت شهر یئری مشگین شهر در حال نابودی بپردازند و فشار عمومی را بر مسئولان برای اقدام سریع و مؤثر حفظ کنند.
• جذب حمایت های مردمی و سازمان های مردم نهاد: ایجاد کمپین های حمایتی، جمع آوری کمک های مردمی و مشارکت سازمان های مردم نهاد فعال در حوزه میراث فرهنگی، می تواند منابع مالی و انسانی بیشتری را برای پروژه نجات شهر یئری فراهم کند.

«به نظر دانشمند اینجا اولین منطقه ای است که تمدن به شکل شهرنشینی خود را نشان می دهد.»

همانطور که کارشناسان تاکید کرده اند، این مجموعه یک میراث بشری است و ربطی به یک قوم خاصی ندارد و باید مرمت و نگهداری شود، چرا که در تمام دنیا چنین مجموعه ای بسیار نادر است. این جمله، چکیده تمام آنچه را که برای نجات شهر یئری لازم است، بیان می کند. این میراث، متعلق به همه ماست و حفاظت از آن، وظیفه ای همگانی است.

نتیجه گیری: فرصت باقی است، اگر بخواهیم

شهر یئری، این گنجینه هشت هزار ساله، این نگارخانه سنگی و این سند بی چون و چرای هویت تاریخی ما، در حال دست و پنجه نرم کردن با مرگ تدریجی است. هر لحظه که می گذرد، بخشی از آن برای همیشه از دست می رود. اندوه از دست دادن چنین میراثی، سال ها و دهه ها بر دوش آیندگان سنگینی خواهد کرد. آنچه امروز به عنوان شهر یئری مشگین شهر در حال نابودی می شناسیم، فریادی خاموش از دل تاریخ است که از ما یاری می طلبد.

فرصت هنوز به طور کامل از دست نرفته است. با آگاهی، اراده و همکاری جمعی، می توانیم این روند ویرانگر را متوقف کنیم. سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، به همراه سایر نهادهای مسئول، باید هرچه سریع تر و با قاطعیت تمام، اقدامات لازم برای حفاظت و مرمت اضطراری این سایت را آغاز کنند. ثبت جهانی در یونسکو و جذب حمایت های بین المللی، گام هایی حیاتی هستند که باید با جدیت پیگیری شوند. همچنین، مشارکت فعال مردم و فشارهای رسانه ای می تواند موتور محرک این تغییر باشد. بگذارید شهر یئری، به جای آنکه نمادی از فراموشی و بی توجهی باشد، به نمادی از عزم و اراده ما برای حفظ میراث بشری تبدیل شود. این قدیمی ترین نشانه تمدن بشری، شایسته نجات است، پیش از آنکه سکوت ابدی بر آن حکم فرما شود و داستانش برای همیشه در خاک دفن گردد.